आपल्या सनातन धर्मात उत्सव केवळ बाह्य जल्लोषापुरते मर्यादित नसून, प्रत्येक सणामागे एक सखोल तत्त्वज्ञान आणि जीवनदर्शन दडलेले आहे. भाद्रपद महिन्यात अत्यंत प्रेमाने, भक्तीने आणि उत्साहाने गणरायाचे आगमन होते. दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस ज्या बाप्पाची आपण प्राणप्रतिष्ठा करतो, धूप-दीप-नैवेद्याने सेवा करतो, शेवटी जड अंतःकरणाने आपण त्याच मूर्तीचे पाण्यात विसर्जन करतो.
अनेकांच्या मनात प्रश्न येतो: “ज्या देवाला इतक्या आस्थेने घरी आणले, त्याचे शेवटी विसर्जन का करायचे?”
विसर्जन ही केवळ एक जुनी परंपरा किंवा उपचार नाही; हे सनातन परंपरेतील ‘सगुण ते निर्गुण’ आणि ‘रूप ते अरूप’ या सर्वोच्च आध्यात्मिक प्रवासाचे जिवंत प्रतीक आहे.
१. सगुण (साकार) भक्तीची आवश्यकता का?
सर्वसामान्य मानवी मनाला अमूर्त, निराकार किंवा अव्यक्त ईश्वराचे ध्यान करणे अत्यंत कठीण जाते.
- मनाला एकाग्र करण्यासाठी एका आधाराची गरज असते.
- म्हणूनच आपण मातीची मूर्ती घडवतो, तिच्यात ‘प्राणप्रतिष्ठा’ विधीद्वारे चैतन्य आणि ईश्वरीय भाव जागृत करतो.
- सगुण रूपामुळे साधकाला ईश्वराशी प्रेम, आदर, वात्सल्य अशा नात्यांची अनुभूती घेता येते.
पण सनातन धर्म आपल्याला तिथेच थांबायला सांगत नाही. सगुण रूप हे ध्येय नसून, निराकार ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे ते एक प्रभावी माध्यम आहे.
२. ‘रूप ते अरूप’ – विसर्जनाचा खरा अर्थ
विसर्जन या शब्दाची फोड केल्यास ‘वि’ (विशेष) + ‘सर्जन’ (निर्मिती किंवा त्याग) असा अर्थ होतो. विसर्जनाचा क्षण आपल्याला खालील तीन महत्त्वाच्या आध्यात्मिक पायऱ्यांची जाणीव करून देतो:
अ. पंचमहाभूतांचे तत्त्व
गणेशाची मूर्ती आपण मातीपासून (पृथ्वी तत्त्व) बनवतो. त्यामध्ये जल, अग्नी, वायू आणि आकाश या तत्त्वांच्या सान्निध्यात पूजा होते. विसर्जनाच्या वेळी ती माती पुन्हा पाण्यात (जलतत्त्वात) विलीन होते. हे चक्र आपल्याला शिकवते:
“जे निर्माण झाले आहे, ते पुन्हा मूळ तत्त्वातच विलीन होणार.”
ब. निराकाराची जाणीव
जेव्हा मूर्ती पाण्यात विरघळते, तेव्हा ती डोळ्यांना दिसणे बंद होते; पण पाणी तिथेच असते. याचा अर्थ देव नाहीसा झाला असे नाही, तर तो त्या रूपाच्या सीमेतून मुक्त होऊन सर्वव्यापी (अरूप) झाला आहे. ‘जे एका मूर्तीत सामावले होते, ते आता संपूर्ण विश्वात व्यापून राहिले आहे’, हाच खरा विसर्जन भाव आहे.
क. अनासक्तीचा (Detachment) संस्कार
ज्या मूर्तीशी आपले भावनात्मक बंध जुळले, जिच्यावर आपण अथांग प्रेम केले, तीच मूर्ती कालमर्यादा संपताच ईश्वराच्या आज्ञेने पाण्यात समर्पित करणे, हा ‘अनासक्ती’चा महान धडा आहे. जगात कोणतीही गोष्ट, नाते किंवा परिस्थिती कायमस्वरूपी नसते; योग्य वेळी सोडणे आणि स्वीकारणे हेच आत्मिक शांतीचे मूळ आहे.
३. विसर्जनामागील वैज्ञानिक व व्यावहारिक पैलू
आपल्या पूर्वजांनी परंपरेची सांगड पर्यावरणाशी अचूक घातली होती:
- शाडूची माती आणि नैसर्गिक घटक: पूर्वी केवळ नदीकाठची चिकणमाती किंवा शाडूची माती वापरली जात असे. पावसाळ्यानंतर नद्या-तलावांतील पाण्याचा प्रवाह आणि मातीचे संवर्धन यांमध्ये यामुळे कोणताही अडथळा येत नसे.
- हळद, कुंकू आणि दुर्वा: यांमध्ये नैसर्गिक जंतुनाशक गुणधर्म असतात, जे पाण्यातील घटकांना शुद्ध ठेवण्यास मदत करत असत.
विसर्जन आपल्या अंतर्मनात कसे करावे?
बाप्पाच्या मूर्तीचे पाण्यात विसर्जन करताना आपण आपल्या अंतर्मनातील काही गोष्टींचे विसर्जन केले पाहिजे:
- अहंकाराचे विसर्जन: “मी, माझे” या संकुचित विचारांचा त्याग करून व्यापकतेचा स्वीकार करणे.
- नकारात्मकतेचे विसर्जन: राग, मत्सर आणि संशय या वृत्तींना बाप्पाच्या चरणी सोडून देणे.
- सद्गुणांची प्राणप्रतिष्ठा: बाप्पा गेले तरी त्यांची बुद्धी, विवेक आणि संयम हे गुण आपल्या आचरणात कायम ठेवणे.
“पुढच्या वर्षी लवकर या” ही हाक केवळ परंपरेची नसून, आपल्या जीवनात पुन्हा तोच उत्साह, तोच विवेक आणि तीच भक्ती जागृत ठेवण्याची प्रार्थना आहे.
